امروز دستگاه شوک قلبی خودکار را در فرودگاه‌ها، مراکز خرید و باشگاه‌های ورزشی می‌بینیم؛ دستگاهی کوچک که با پیام صوتی، حتی فردی بدون آموزش تخصصی را در نجات جان یک انسان راهنمایی می‌کند. اما رسیدن به این نقطه بیش از یک قرن پژوهش، آزمون و خطا و نوآوری مهندسی را در بر داشته است؛ مسیری که از آزمایشگاه‌های فیزیولوژی آغاز شد، به اتاق عمل رسید و سرانجام به فضاهای عمومی راه یافت.

در این مقاله، مهم‌ترین ایستگاه‌های این مسیر را مرور می‌کنیم.

آغاز ماجرا: کشف اثر شوک بر قلب (۱۸۹۹)

در سال ۱۸۹۹ دو پژوهشگر سوئیسی، ژان‌لویی پرووست و فردریک باتلی (Prévost و Battelli)، در آزمایش روی حیوانات نشان دادند که شوک الکتریکی قوی می‌تواند ضربان قلب را متوقف کند و جریان الکتریکی بیشتر، در برخی موارد، ریتم طبیعی را به قلبی که دچار فیبریلاسیون بطنی شده است بازمی‌گرداند. این یافته سنگ بنای همهٔ دفیبریلاتورهای بعدی شد، هرچند تا کاربرد آن در انسان چند دهه فاصله بود.

در سال ۱۹۳۳ نیز ویلیام کوونهوون (William Kouwenhoven)، مهندس برق دانشگاه جانز هاپکینز، و همکارانش نشان دادند که فیبریلاسیون بطنیِ ایجادشده با جریان الکتریکی را می‌توان با یک «شوک متقابل» برطرف کرد.

نخستین دفیبریلاسیون در انسان (۱۹۴۷)

در سال ۱۹۴۷، کلود بک (Claude Beck)، جراح شهر کلیولند آمریکا، نخستین دفیبریلاسیون موفق قلب انسان را انجام داد. بیمار او پسری ۱۴ ساله بود که در جریان جراحی قفسهٔ سینه دچار فیبریلاسیون بطنی شد. بک با دستگاهی که خودش ساخته بود، الکترودها را مستقیم روی قلبِ بازِ بیمار گذاشت و ریتم طبیعی را بازگرداند. این روش فقط در اتاق عمل و روی قفسهٔ سینهٔ باز ممکن بود.

شوک از روی قفسهٔ سینه (دههٔ ۱۹۵۰)

گام بزرگ بعدی، دفیبریلاسیون بدون بازکردن قفسهٔ سینه بود. در سال ۱۹۵۶، پل زول (Paul Zoll) گزارش داد که با شوکی که از روی قفسهٔ سینه اعمال می‌شود، توانسته است فیبریلاسیون بطنی را در بیماران برطرف کند. یک سال بعد، تیم کوونهوون نیز دفیبریلاتور قفسهٔ بستهٔ خود را برای استفاده در انسان تکمیل کرد؛ دستگاهی که بیش از ۱۲۰ کیلوگرم وزن داشت.

کوونهوون و همکارانش در سال ۱۹۶۰ روش «ماساژ قلبی با قفسهٔ بسته»، یعنی همان فشردن قفسهٔ سینه در احیای قلبی ریوی امروزی، را معرفی کردند و در سال ۱۹۶۱ دفیبریلاتوری حدوداً ۲۰ کیلوگرمی ساختند که برای زمان خود واقعاً قابل‌حمل به شمار می‌رفت.

جریان مستقیم؛ شوکی ایمن‌تر (۱۹۶۲)

دستگاه‌های نخستین از جریان متناوب (AC) استفاده می‌کردند که می‌توانست به قلب آسیب بزند و خود باعث آریتمی شود. در سال ۱۹۶۲، برنارد لاون (Bernard Lown)، متخصص قلب آمریکایی، و همکارانش روش تخلیهٔ خازن با جریان مستقیم (DC) را معرفی کردند. این فناوری ایمنی و اثربخشی شوک را به‌طور چشمگیری افزایش داد و اساس دفیبریلاتورهای امروزی شد.

دفیبریلاتور از بیمارستان بیرون می‌آید (دههٔ ۱۹۶۰)

فرانک پنتریج (Frank Pantridge)، پزشک اهل بلفاست در ایرلند شمالی، به این نتیجه رسید که بسیاری از مرگ‌های ناشی از مشکلات قلبی پیش از رسیدن بیمار به بیمارستان رخ می‌دهند. او در دههٔ ۱۹۶۰ یک دفیبریلاتور قابل‌حمل را در آمبولانس به کار گرفت؛ دستگاهی که با باتری خودرو کار می‌کرد و بیش از ۷۰ کیلوگرم وزن داشت. پنتریج تجربهٔ این «واحد مراقبت ویژهٔ سیار» را در سال ۱۹۶۷ در مجلهٔ لنست منتشر کرد و تا سال ۱۹۶۸ نسخه‌ای بسیار سبک‌تر، با وزنی حدود ۳ کیلوگرم، ساخت که از خازنی کوچک با فناوری ناسا بهره می‌برد.

تولد نخستین AED (اواخر دههٔ ۱۹۷۰)

تا این زمان، استفاده از دفیبریلاتور به تشخیص ریتم قلب توسط پزشک یا امدادگر آموزش‌دیده نیاز داشت. در اواخر دههٔ ۱۹۷۰، دو پزشک به نام‌های آرچ دیاک (Arch Diack) و استنلی ولبورن (W. Stanley Welborn)، همراه با مهندسی به نام رابرت رولمن (Robert Rullman) در شهر پورتلند آمریکا، دستگاهی به نام «Heart-Aid» ساختند. این دستگاه ریتم قلب را خودش تحلیل می‌کرد و به‌عنوان نخستین دفیبریلاتور خودکار تجاری برای استفادهٔ افراد با آموزش اندک شناخته می‌شود. Heart-Aid هرگز موفقیت تجاری بزرگی نیافت، اما اصل اساسی AED را پایه‌گذاری کرد: تصمیم برای شوک با دستگاه است، نه با کاربر.

در همین دوره، دفیبریلاتورها راه دیگری هم پیمودند. در سال ۱۹۸۰، میشل میروفسکی (Michel Mirowski) و همکارانش در دانشگاه جانز هاپکینز نخستین دفیبریلاتور کاشتنی (ICD) را در بدن بیمار قرار دادند؛ دستگاهی که زیر پوست جای می‌گیرد و در صورت بروز ریتم خطرناک، خودکار شوک می‌دهد.

دسترسی عمومی به دفیبریلاتور (دههٔ ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰)

از اواخر دههٔ ۱۹۸۰، AEDها به‌تدریج در اختیار امدادگران، آتش‌نشانان، پلیس و سپس افراد عادی قرار گرفتند. در سال ۱۹۹۱، انجمن قلب آمریکا مفهوم «زنجیرهٔ بقا» را مطرح کرد که دفیبریلاسیون زودهنگام یکی از حلقه‌های اصلی آن است. در میانهٔ دههٔ ۱۹۹۰ نیز شکل موج «دوفازی» (biphasic) وارد دستگاه‌های خودکار شد؛ فناوری‌ای که با انرژی کمتر، شوک مؤثری اعمال می‌کند و ساخت دستگاه‌های کوچک‌تر و سبک‌تر را ممکن کرد.

دو پژوهش مهم ارزش برنامه‌های دسترسی عمومی را نشان دادند. در مطالعه‌ای که سال ۲۰۰۰ دربارهٔ استفادهٔ مأموران حراست کازینوها از AED منتشر شد، ۷۴ درصد از بیمارانی که ایست قلبی‌شان در حضور دیگران رخ داده بود و نخستین شوک را ظرف سه دقیقه دریافت کرده بودند، تا زمان ترخیص زنده ماندند. سال ۲۰۰۴ نیز کارآزمایی بزرگ «دفیبریلاسیون با دسترسی عمومی» نشان داد که آموزش داوطلبان برای استفاده از AED، در کنار احیای قلبی ریوی، تعداد بازماندگان را حدود دو برابر می‌کند.

AED امروز

دستگاه‌های امروزی، در مقایسه با دستگاه‌های چندصدکیلوگرمی آغاز راه، سبک و کوچک‌اند و کاربر را با پیام صوتی و تصویری گام‌به‌گام راهنمایی می‌کنند. بسیاری از مدل‌ها امکان‌هایی مانند پدهای مخصوص کودکان، بازخورد کیفیت فشردن قفسهٔ سینه و ثبت اطلاعات رخداد برای تیم درمان را نیز دارند. هدف همچنان همان است که از ابتدا بود: رساندن شوک درست، در کوتاه‌ترین زمان ممکن، به قلبی که از تپیدن بازمانده است.

سهم ایران در این مسیر

در ایران، شرکت مادر مجموعهٔ درمان توس در سال ۱۳۹۲ تأییدیهٔ تولید دستگاه شوک قلبی را تحت لیسانس شرکت اسپانیایی OSATU دریافت کرد. پس از آن، شرکت دانش‌بنیان تجهیزات پیشرفته درمان توس، مطابق مستندات شرکت، به نخستین تولیدکنندهٔ مستقل دستگاه شوک قلبی خودکار در ایران تبدیل شد که تأییدیهٔ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را برای تولید این دستگاه دریافت کرده است. برای آشنایی بیشتر با این مسیر، صفحهٔ تاریخچه و افتخارات را ببینید.

اگر هنوز با کارکرد این دستگاه آشنا نیستید، مقالهٔ «دستگاه شوک قلبی خودکار (AED) چیست و چگونه جان انسان‌ها را نجات می‌دهد؟» را بخوانید.

منابع