در بسیاری از ایست‌های قلبی، ریتم منظم قلب ناگهان جای خود را به فعالیت الکتریکی آشفته‌ای می‌دهد که «فیبریلاسیون بطنی» نام دارد. فیبریلاسیون بطنی همان ریتمی است که دستگاه شوک قلبی خودکار برای درمان آن ساخته شده است. شناخت آن کمک می‌کند بفهمیم چرا شوک الکتریکی جان انسان را نجات می‌دهد و چرا هر دقیقه اهمیت دارد.

در این مقاله به زبان ساده می‌بینیم فیبریلاسیون بطنی چیست، چه علت‌ها و نشانه‌هایی دارد، کدام ریتم‌های قلب با شوک درمان می‌شوند و چرا دستگاه AED گاهی می‌گوید «شوک لازم نیست».

قلب سالم چگونه می‌تپد؟

در حالت طبیعی، هر ضربان قلب با یک پیام الکتریکی آغاز می‌شود. این پیام‌ها به‌طور منظم در عضلهٔ قلب پخش می‌شوند و به حفره‌های قلب فرمان می‌دهند که هماهنگ منقبض شوند. حفره‌های پایینی قلب، یعنی بطن‌ها، با همین انقباض هماهنگ، خون را به ریه‌ها، مغز و دیگر اندام‌ها می‌فرستند.

به گفتهٔ شورای احیای بریتانیا، در بیشتر ایست‌های قلبی همین پیام‌های الکتریکی آشفته و ناهماهنگ می‌شوند. در نتیجه، قلب از تپیدن بازمی‌ماند و گردش خون در بدن متوقف می‌شود.

فیبریلاسیون بطنی چیست؟

به تعریف دانشنامهٔ پزشکی مدلاین‌پلاس (MedlinePlus)، فیبریلاسیون بطنی (VF) یک آشفتگی شدید و تهدیدکنندهٔ حیات در ریتم قلب است. واژهٔ فیبریلاسیون به لرزش یا پرش‌های کنترل‌نشدهٔ رشته‌های عضلانی اشاره دارد. وقتی این لرزش در بطن‌ها رخ دهد، به آن فیبریلاسیون بطنی می‌گویند.

در این حالت، قلب به‌جای انقباض هماهنگ فقط می‌لرزد و خونی پمپ نمی‌شود. به همین دلیل، فرد ناگهان بر زمین می‌افتد و هوشیاری‌اش را از دست می‌دهد؛ چون مغز و عضلات دیگر خون دریافت نمی‌کنند. مدلاین‌پلاس هشدار می‌دهد که این ریتم اگر به‌سرعت و درست درمان نشود، در چند دقیقه به مرگ می‌انجامد.

علت‌های فیبریلاسیون بطنی

به گفتهٔ مدلاین‌پلاس، شایع‌ترین علت آن حملهٔ قلبی است. با این حال، هر وضعیتی که عضلهٔ قلب در آن اکسیژن کافی نگیرد، می‌تواند به آن بینجامد. از جملهٔ این علت‌ها:

  • حملهٔ قلبی یا آنژین (درد قلبی ناشی از کم‌خونی عضلهٔ قلب)؛
  • بیماری‌های عضلهٔ قلب که آن را ضعیف و گشاد یا ضخیم می‌کنند؛
  • بیماری‌های مادرزادی قلب؛
  • جراحی قلب، برق‌گرفتگی یا آسیب به قلب؛
  • ضربهٔ ناگهانی به ناحیهٔ روی قلب (کوموشن کوردیس) که بیشتر در ورزشکاران رخ می‌دهد؛
  • برخی داروها؛
  • بالا یا پایین بودن شدید پتاسیم خون.

نکتهٔ مهم این است که بسیاری از افرادی که دچار این ریتم می‌شوند، سابقهٔ بیماری قلبی ندارند. اما اغلب عوامل خطر بیماری قلبی، مانند سیگار، فشار خون بالا و دیابت، را دارند.

نشانه‌های فیبریلاسیون بطنی

نخست باید دانست که نشانهٔ اصلی، افتادن ناگهانی و از دست رفتن هوشیاری است. به گفتهٔ مدلاین‌پلاس، ممکن است از چند دقیقه تا یک ساعت پیش از افتادن، این نشانه‌ها دیده شوند:

  • درد قفسهٔ سینه؛
  • سرگیجه؛
  • تهوع؛
  • تپش قلب تند یا نامنظم؛
  • تنگی نفس.

تاکی‌کاردی بطنی؛ ریتم خطرناک دیگر

تاکی‌کاردی بطنی (VT) ضربان تندی است که از بطن‌ها آغاز می‌شود. مدلاین‌پلاس آن را ضربانی بیش از ۱۰۰ بار در دقیقه تعریف می‌کند که دست‌کم سه ضربان غیرطبیعی پشت سر هم دارد. این ریتم گاهی بی‌علامت است؛ اما می‌تواند کشنده باشد و از علت‌های مهم مرگ ناگهانی قلبی است.

وقتی تاکی‌کاردی بطنی آن‌قدر شدید باشد که قلب دیگر خون مؤثری پمپ نکند و نبضی حس نشود، از نظر درمانی مانند فیبریلاسیون بطنی با شوک درمان می‌شود.

کدام ریتم‌ها با شوک درمان می‌شوند؟

بر اساس راهنمای انجمن قلب آمریکا، ریتم‌های ایست قلبی دو گروه دارند:

  • ریتم‌های قابل شوک: فیبریلاسیون بطنی و تاکی‌کاردی بطنی بدون نبض. درمان قطعی این ریتم‌ها، شوک الکتریکی (دفیبریلاسیون) همراه با احیای قلبی ریوی است.
  • ریتم‌های غیرقابل شوک: آسیستول (همان «خط صاف» روی مانیتور) و فعالیت الکتریکی بدون نبض. شوک برای این ریتم‌ها سودی ندارد. درمان آن‌ها احیای قلبی ریوی و اقدام‌های پیشرفتهٔ تیم درمانی است.

بنابراین برخلاف صحنه‌های برخی فیلم‌ها، شوک دادن به قلبی که روی مانیتور «خط صاف» نشان می‌دهد، درمان درست نیست. دفیبریلاسیون قلب ایستاده را «روشن» نمی‌کند؛ بلکه آشفتگی الکتریکی را متوقف می‌کند تا ریتم طبیعی قلب فرصت بازگشت پیدا کند.

دستگاه AED چگونه تصمیم می‌گیرد؟

دستگاه شوک قلبی خودکار، ریتم قلب را از طریق پدهای چسبی به‌طور خودکار تحلیل می‌کند. به گفتهٔ شورای احیای بریتانیا، اگر دستگاه ریتمی تهدیدکنندهٔ حیات تشخیص دهد که احتمالاً به شوک پاسخ می‌دهد، خودش را برای شوک آماده می‌کند.

انجمن قلب آمریکا توصیه کرده است الگوریتم تحلیل ریتم در AEDهای عمومی هم در تشخیص ریتم‌های قابل شوک بسیار حساس باشد و هم در کنار گذاشتن ریتم‌های غیرقابل شوک بسیار دقیق. به همین دلیل، به تصریح شورای احیای بریتانیا، AEDهای امروزی بسیار قابل‌اعتمادند و فقط زمانی اجازهٔ شوک می‌دهند که لازم باشد.

بنابراین اگر دستگاه بگوید «شوک لازم نیست»، یعنی ریتم بیمار در آن لحظه به شوک پاسخ نمی‌دهد. شورای احیای بریتانیا تأکید می‌کند که این به معنای خرابی دستگاه نیست. دستگاه را خاموش نکنید، پدها را جدا نکنید و احیا را طبق دستور صوتی ادامه دهید. دستگاه پس از مدتی دوباره ریتم را بررسی می‌کند و اگر لازم باشد، شوک می‌دهد.

چرا هر دقیقه اهمیت دارد؟

به گفتهٔ شورای احیای بریتانیا، شوک در چند دقیقهٔ نخست پس از آغاز این ریتم بیشترین اثر را دارد. احیای قلبی ریوی، به‌ویژه فشردن قفسهٔ سینه، می‌تواند این فرصت را طولانی‌تر کند. با این حال، شانس زنده‌ماندن با هر دقیقه تأخیر در دفیبریلاسیون حدود ۱۰ درصد کم می‌شود.

به همین دلیل، بهترین راه، رسیدن AED به بیمار در کوتاه‌ترین زمان است. روند استفاده از دستگاه را در مقالهٔ «چه زمانی و چگونه از دستگاه AED استفاده کنیم؟» بخوانید.

پس از فیبریلاسیون بطنی

بیماری که از این وضعیت جان سالم به در می‌برد، در بیمارستان بررسی می‌شود تا علت آن پیدا و درمان شود. مدلاین‌پلاس یادآوری می‌کند که برای افرادی که در معرض خطر این ریتم هستند، ممکن است دفیبریلاتور کاشتنی (ICD) در دیوارهٔ قفسهٔ سینه قرار داده شود. این دستگاه ریتم خطرناک را تشخیص می‌دهد و به‌سرعت شوک لازم را می‌دهد.

همچنین مدلاین‌پلاس توصیه می‌کند خانواده و دوستان کسانی که این آریتمی یا بیماری قلبی داشته‌اند، دورهٔ احیای قلبی ریوی بگذرانند. دربارهٔ آمادگی خانواده، مقالهٔ «ایست قلبی در خانه» را بخوانید.

سخن پایانی

فیبریلاسیون بطنی یکی از مهم‌ترین علت‌های مرگ ناگهانی قلبی است؛ اما درمان مؤثری دارد که در دسترس همهٔ ماست: احیای قلبی ریوی فوری و شوک الکتریکی به‌موقع با دستگاه AED. هرچه این دو زودتر انجام شوند، شانس بازگشت ریتم طبیعی قلب بیشتر است.

برای آشنایی با دستگاه شوک قلبی خودکار درمان توس یا بررسی نیاز مجموعهٔ خود، می‌توانید از کارشناسان ما درخواست مشاوره کنید.

این مقاله صرفاً جنبهٔ آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست. در هر وضعیت اضطراری، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

منابع