ورزش منظم یکی از بهترین کارهایی است که برای سلامت قلب می‌توان انجام داد. با این حال، گاهی خبر می‌رسد که ورزشکاری جوان و به‌ظاهر سالم، در میانهٔ تمرین یا مسابقه ناگهان بر زمین افتاده است. ایست قلبی در ورزشکاران رویدادی نادر اما تکان‌دهنده است و اغلب بی‌هیچ هشدار قبلی رخ می‌دهد.

در این مقاله بر پایهٔ راهنماهای معتبر علمی می‌بینیم این اتفاق چقدر شایع است، چه علت‌هایی دارد، کدام نشانه‌ها را نباید نادیده گرفت و وقتی ورزشکاری در زمین بازی فرومی‌افتد، چند دقیقهٔ نخست چگونه سرنوشت او را رقم می‌زند.

ایست قلبی ناگهانی در ورزشکاران چقدر شایع است؟

بر اساس راهنمای سال ۲۰۲۰ انجمن قلب اروپا (ESC) دربارهٔ قلب و ورزش، مرگ ناگهانی قلبی شایع‌ترین علت مرگ مرتبط با ورزش در ورزشکاران است. با وجود این، رخداد آن کم است. برای مثال، در بررسی ده‌سالهٔ ورزشکاران دانشگاهی آمریکا (۲۰۰۳ تا ۲۰۱۳)، به‌طور میانگین یک مرگ ناگهانی قلبی در هر حدود ۵۴ هزار ورزشکار در سال گزارش شد.

این خطر در همهٔ گروه‌ها یکسان نیست. در همان بررسی، خطر در مردان حدود سه برابر زنان بود. همچنین در برخی گروه‌ها، مانند بسکتبالیست‌های مرد دستهٔ یک دانشگاهی آمریکا، به حدود یک مورد در هر ۵٬۲۰۰ ورزشکار در سال می‌رسید.

نکتهٔ مهم این است که این آمار نباید کسی را از ورزش بترساند. راهنمای انجمن قلب اروپا یادآوری می‌کند که فعالیت بدنی و آمادگی جسمانی بیشتر، با مرگ‌ومیر کمتر و بیماری قلبی‌عروقی کمتر همراه است. هدف، آمادگی برای رویدادی نادر است، نه دوری از ورزش.

چرا قلب یک ورزشکار ناگهان از کار می‌افتد؟

ورزش شدید معمولاً خودش علت اصلی نیست؛ بلکه می‌تواند در کسی که بیماری قلبی پنهان دارد، آغازگر یک آشفتگی خطرناک در ریتم قلب باشد. یکی از این آشفتگی‌ها فیبریلاسیون بطنی است؛ یعنی قلب به‌جای تپیدن، فقط می‌لرزد و خون را پمپ نمی‌کند. علت‌های زمینه‌ای بسته به سن ورزشکار متفاوت است.

ورزشکاران جوان (زیر ۳۵ سال)

به گفتهٔ انجمن قلب اروپا، مرگ ناگهانی در ورزشکاران جوان معمولاً به بیماری ارثی یا مادرزادی قلب برمی‌گردد. از جملهٔ این بیماری‌ها می‌توان به بیماری‌های عضلهٔ قلب (کاردیومیوپاتی‌ها)، اختلال‌های سیستم الکتریکی قلب و ناهنجاری مادرزادی سرخرگ‌های کرونر اشاره کرد. بیماری‌های اکتسابی قلب نیز در این فهرست جای دارند.

در بخش قابل‌توجهی از موارد هم کالبدگشایی هیچ علت ساختاری نشان نمی‌دهد. این وضعیت «مرگ ناگهانی آریتمیک» نامیده می‌شود و احتمالاً ناشی از اختلال الکتریکی قلب است. در یک ثبت بزرگ بریتانیایی شامل ۳۵۷ ورزشکار، این حالت با ۴۲ درصد شایع‌ترین یافته بود. در بررسی ورزشکاران دانشگاهی آمریکا نیز شایع‌ترین یافتهٔ کالبدگشایی همین بود.

بسیاری از این بیماری‌ها پیش از رخداد هیچ نشانه‌ای ندارند. برای مثال، به گفتهٔ انجمن قلب اروپا، بیش از دو سوم مبتلایان به ناهنجاری مادرزادی سرخرگ کرونر بی‌علامت‌اند.

ورزشکاران بالای ۳۵ سال

در ورزشکاران بالای ۳۵ سال، تصویر تفاوت دارد. بر اساس راهنمای انجمن قلب اروپا، بیش از ۸۰ درصد مرگ‌های ناگهانی قلبی در این گروه ناشی از بیماری سرخرگ‌های کرونر (تصلب شرایین) است. فعالیت بدنی شدید خطر حملهٔ قلبی و مرگ ناگهانی را در این افراد بالا می‌برد. بیشترین خطر هم متوجه کسانی است که سابقهٔ تمرین منظم ندارند یا سابقه‌شان اندک است؛ مثلاً کسی که سال‌ها ورزش نکرده و ناگهان فعالیت سنگین را شروع می‌کند.

ضربه به قفسهٔ سینه (کوموشن کوردیس)

گاهی قلب کاملاً سالم است، اما ضربه‌ای غیرنافذ به جلوی قفسهٔ سینه، مثلاً با توپ یا در برخورد بدنی، فیبریلاسیون بطنی ایجاد می‌کند. این پدیده «کوموشن کوردیس» (Commotio cordis) نام دارد. این ضربه فقط وقتی خطرناک است که در لحظه‌ای بسیار کوتاه و حساس از چرخهٔ ضربان قلب فرود بیاید.

در ثبت ملی آمریکا شامل ۲۱۶ مورد، میانگین سنی مصدومان ۱۵ سال بود و ۹۵ درصد آنان پسر یا مرد بودند. خبر امیدوارکننده این است که بقای این مصدومان در طول زمان بسیار بیشتر شده است. در سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۳ فقط ۱۰ درصد زنده ماندند، اما در شش سال پایانی بررسی این رقم به ۵۸ درصد رسید.

پژوهشگران این بهبود را احتمالاً ناشی از واکنش سریع‌تر، دسترسی به دفیبریلاتور و آگاهی بیشتر مردم می‌دانند. در همین بررسی، وقتی احیا در کمتر از ۳ دقیقه آغاز شده بود، ۴۰ درصد مصدومان زنده ماندند؛ در حالی که با تأخیر بیش از ۳ دقیقه، این رقم فقط ۵ درصد بود. افزون بر این، استفاده از AED در محل، عاملی محافظ در برابر مرگ شناخته شد.

نشانه‌های هشدار ایست قلبی در ورزشکاران

ایست قلبی گاهی نخستین و تنها نشانهٔ یک بیماری پنهان است. با این حال، برخی نشانه‌ها می‌توانند زنگ خطر باشند. انجمن ملی مربیان ورزشی آمریکا (NATA) توصیه می‌کند در معاینهٔ پیش از ورزش، به این موارد توجه ویژه شود:

  • غش یا احساس نزدیک به غش هنگام ورزش: از دست دادن ناگهانی هوشیاری یا سیاهی رفتن چشم در حین فعالیت.
  • درد قفسهٔ سینه: هر درد یا فشار قفسهٔ سینه که علت روشنی ندارد.
  • کاهش غیرعادی توان ورزشی: خستگی یا ناتوانی بی‌دلیل در انجام فعالیتی که پیش‌تر آسان بود.
  • سابقهٔ فردی یا خانوادگی: سابقهٔ ایست قلبی در خود فرد، یا مرگ ناگهانی در خانواده.

انجمن قلب اروپا نیز ناراحتی قفسهٔ سینه یا تنگی نفس غیرعادی هنگام ورزش را نشانه‌ای می‌داند که ممکن است از بیماری سرخرگ کرونر خبر دهد. اگر هر یک از این نشانه‌ها را دارید، ورزش شدید را کنار بگذارید و پیش از ادامه با پزشک، ترجیحاً متخصص قلب، مشورت کنید.

بهترین روش غربالگری ورزشکاران جوان هنوز محل بحث است. با این حال، انجمن قلب اروپا می‌گوید نوار قلب در غربالگری، از پرسش‌نامه و معاینه به‌تنهایی عملکرد بهتری دارد. این انجمن همچنین توصیه می‌کند افراد کم‌تحرک یا پرخطری که قصد ورزش شدید دارند، پیش از شروع معاینه شوند و نوار قلب و تست ورزش بدهند.

وقتی ورزشکاری در میدان بازی فرومی‌افتد

توصیهٔ انجمن ملی مربیان ورزشی آمریکا روشن است: هر ورزشکاری که بر زمین افتاده و پاسخ نمی‌دهد، باید مشکوک به ایست قلبی در نظر گرفته شود. این قاعده به‌ویژه وقتی صدق می‌کند که ضربه یا آسیب دیگری در کار نبوده است. دو اشتباه رایج هم در این لحظه وجود دارد که باید از آن‌ها پرهیز کرد:

  • لرزش یا حرکات شبیه تشنج: این حرکات اغلب کمی پس از افتادن بر اثر ایست قلبی دیده می‌شوند و نباید با حملهٔ تشنج اشتباه گرفته شوند.
  • نفس‌نفس‌های بریده‌بریده: نفس‌های گاه‌به‌گاه یا تقلای تنفسی، تنفس طبیعی نیست و نشانهٔ ایست قلبی است.

در این وضعیت، این کارها را بی‌درنگ انجام دهید:

  1. با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و از کسی بخواهید نزدیک‌ترین AED را بیاورد.
  2. تا رسیدن دستگاه، احیای قلبی ریوی را با فشردن قفسهٔ سینه آغاز کنید.
  3. به‌محض رسیدن AED، آن را روشن کنید و از دستورهای صوتی دستگاه پیروی کنید.
  4. فشردن قفسهٔ سینه را فقط برای تحلیل ریتم و شوک متوقف کنید و تا رسیدن اورژانس ادامه دهید.

همین انجمن هدف را این می‌داند که از لحظهٔ افتادن تا نخستین شوک AED، کمتر از ۳ تا ۵ دقیقه بگذرد. برای آشنایی با جزئیات کار با دستگاه، مقالهٔ «چه زمانی و چگونه از دستگاه AED استفاده کنیم؟» را بخوانید.

نمونهٔ مشهور نجات از ایست قلبی در ورزشکاران را در مسابقات یورو ۲۰۲۰ دیدیم که در سال ۲۰۲۱ برگزار شد. کریستین اریکسن، بازیکن تیم ملی دانمارک، در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱ (۲۲ خرداد ۱۴۰۰) در بازی برابر فنلاند بر زمین افتاد. او در همان زمین احیای قلبی ریوی و شوک دفیبریلاتور دریافت کرد و جان سالم به در برد. پس از آن، پزشکان برایش دفیبریلاتور کاشتنی (ICD) در نظر گرفتند.

باشگاه‌ها و ورزشگاه‌ها چگونه آماده باشند؟

از آنجا که ایست قلبی در ورزشکاران اغلب بی‌هیچ نشانهٔ قبلی رخ می‌دهد، آمادگی مجموعهٔ ورزشی اهمیتی حیاتی دارد. افزون بر این، این رخداد همیشه در اوج فعالیت پیش نمی‌آید. در ثبت بریتانیایی که پیش‌تر به آن اشاره شد، حدود ۴۰ درصد ورزشکاران در حال استراحت جان باختند. بنابراین آمادگی باید فراتر از زمین بازی و ساعت مسابقه باشد.

  • AED را در دسترس بگذارید: دستگاه شوک قلبی خودکار باید در جایی باشد که بتوان ظرف ۳ تا ۵ دقیقه پس از افتادن ورزشکار، نخستین شوک را داد. راهنمای کامل انتخاب محل را در مقالهٔ «نصب دستگاه AED» بخوانید.
  • مربیان را آموزش دهید: انجمن ملی مربیان ورزشی آمریکا بر آموزش کمک‌های اولیه، احیای قلبی ریوی و کار با AED به مربیان تأکید می‌کند.
  • برنامهٔ واکنش اضطراری داشته باشید: مشخص کنید چه کسی با اورژانس تماس می‌گیرد، چه کسی AED را می‌آورد و چه کسی احیا را آغاز می‌کند. این برنامه باید دست‌کم سالی یک بار با همهٔ افراد درگیر تمرین شود.
  • دستگاه را آماده نگه دارید: باتری و پدهای چسبی تاریخ مصرف دارند و باید طبق دستور سازنده به‌طور منظم بررسی شوند.

سخن پایانی

ایست قلبی در ورزشکاران نادر است، اما وقتی رخ می‌دهد، چند دقیقهٔ نخست سرنوشت‌ساز است. شناخت نشانه‌های هشدار، معاینه پیش از ورزش شدید و آمادگی هر مجموعهٔ ورزشی با احیای قلبی ریوی و دستگاه AED، می‌تواند پایان این ماجرا را تغییر دهد.

اگر مدیر باشگاه، ورزشگاه، استخر یا مدرسه هستید، با دستگاه شوک قلبی خودکار درمان توس آشنا شوید. همچنین می‌توانید برای بررسی نیاز مجموعهٔ خود از کارشناسان ما درخواست مشاوره کنید. برای آشنایی بیشتر، مقالهٔ «تفاوت ایست قلبی و حملهٔ قلبی» را هم بخوانید.

این مقاله صرفاً جنبهٔ آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینهٔ پزشکی یا آموزش عملی احیای قلبی ریوی نیست. در هر وضعیت اضطراری، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

منابع